Wat Nederlandse steden kunnen leren van Europese steden

Door Rupert Parker Brady

Wie houdt er niet van stedentrips maken in Europa? We bewonderen de gevels, het straatbeeld, de attracties, de mensen, de variëteit van het aanbod, de couleur locale en het eten. Maar als toerist staan we er vaak niet bij stil hoe stadsbesturen met hun stadspartners op de plek van bestemming achter de schermen keihard werken om de straten levendig en leefbaar te houden voor bewoners, bedrijven en bezoekers. Er gaat een wereld voor je open.

Hoe kun je vanuit een Europees perspectief naar de lokale situatie in je eigen stad leren kijken? De praktijk wijst uit dat collectieven, bestuurders, vastgoedeigenaren en ondernemers in Nederlandse gemeenten vaak op hun eigen vindingrijkheid, netwerk en talenknobbel zijn aangewezen om dit uit te zoeken. De moeite waard, want in heel Europa zijn steden van elk formaat actief bezig met integrale herstructurerings- en transformatieprojecten. Denk aan gebiedsgerichte projecten gericht op het bestrijden van leegstand, vergroening en het versterken van de sociale en economische functie van centrumgebieden. Met een focus op digitalisering, verduurzaming, vaardigheden en competenties.

De Europese aanpak

Gelukkig ziet de Europese Unie tegenwoordig het belang in van het delen van expertise en kennis zodat meer gemeenten in heel Europa aan de slag kunnen met het toekomstbestendig maken van hun winkelgebieden. Een paar feiten op een rij: retail is het grootste industriële ecosysteem in de EU-economie en de grootste private werkgever in de EU met ruim 30 miljoen medewerkers. Dagelijks worden er 450 miljoen consumenten bediend, die gemiddeld een derde van hun huishoudbudget aan winkelen besteden. Het midden- en kleinbedrijf telt 5,5 miljoen bedrijven; de ruggengraat van lokale economieën met een additionele waarde van 11,5% aan de economie van de EU.

Dat vereist een integrale aanpak. Deze Europese benadering doet denken aan het succesvolle investeringsprogramma ‘Impulsaanpak winkelgebieden’ van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland, dat gelukkig onder het Kabinet Jetten wordt voortgezet. Er is één groot verschil: er zijn geen potten met goud in Brussel te vinden. Wel is er de oprechte bereidheid om steden klein en groot in het zonnetje te zetten die zich onderscheiden door hun vermogen om binnen hun gemeentegrenzen samen te werken met het mkb om de lokale economie te versterken, het leven van consumenten te verrijken en levendige steden en dorpen te onderhouden.

De Europese Unie lanceerde naar aanleiding van een burgerpetitie in de zomer van 2025 de wedstrijd ‘European Capitals of Small Retail’ (ECoSR). Naar goed Brussels gebruik is dat bekrachtigd door het Europees Parlement en uitgevoerd door de Europese Commissie. Het doel is om steden te erkennen die uitzonderlijke steun hebben geboden aan zelfstandige ondernemers in retail en levendige stadscentra weten te creëren. Zelfstandige ondernemers worden door Europese bureaucraten, die zich meestal bezighouden met rationele wetten en regelgeving, erkend als vitale partijen voor stedelijke economieën: zij creëren vanuit emotie en aanbod levendige buurten, behouden de culturele identiteit en versterken de economische veerkracht dankzij hun nauwe banden met lokale bedrijven en consumenten.

European Capitals of Small Retail Award

De Europese verkiezing – die DNWS in Nederland heeft aangejaagd samen met het Vakcentrum en INretail – erkent, beloont en promoot steden die uitblinken door nieuw leven in de kleinschalige detailhandel te blazen, en een bloeiende lokale omgeving te ondersteunen. Het zijn deze specifieke ondernemers die zorgen dat centrumgebieden een bijzonder verhaal hebben. Ze zijn enorm verbonden met de stad en haar inwoners.

Via de wedstrijd wil European Capitals of Small Retail in eigen woorden:

• voorbeeldige supportsystemen voor het MKB onder de aandacht brengen;
• succesvolle digitale en groene transities in de detailhandelssector belichten;
• kennisuitwisseling tussen lokale overheden bevorderen;
• het bewustzijn vergroten van de cruciale maatschappelijke en economische impact van de detailhandel.

De negen genomineerde steden in drie categorieën werden gekozen uit 28 inzendingen van steden uit 13 Europese landen. De jury was onder de indruk van hun ambitieuze programma’s voor 2026 en sterke potentie om te dienen als rolmodellen in het creëren van een levendige omgeving die zelfstandige ondernemers ondersteunt. De finalisten werden door de organisatie aangemoedigd om na de eindstrijd deel te nemen in een uitwisselingsprogramma dat lokale autoriteiten, bedrijfsleven en kleine retailers bijeen brengt om innovatie en samenwerking te stimuleren

Terug naar de inschrijving: er was in Nederland één stad die het aandurfde om zich in te schrijven voor de eerste editie van deze Europese verkiezing. Jeroen Roose- van Leijden van Centrummanagement Utrecht wist zijn bestuur en het college van B&W te overtuigen zich in te schrijven. Dankzij een sterke pitch werd Utrecht in november 2025 door Brussel genomineerd met de uitnodiging om in de finale te strijden voor de ereplaats, met als concurrenten de Spaanse steden Barcelona en Zaragoza.

Utrecht neemt het op tegen Barcelona en Zaragoza

Op 28 januari waren naast vertegenwoordigers van Utrecht Marketing en de gemeente een aantal lokale ondernemers uit de Domstad meegereisd naar de Europese hoofdstad om de spannende finale om team Utrecht aan te moedigen. Centrummanager Jeroen Roose en wethouder Susanne Schilderman (Financiën, EZ en Circulaire Economie, Openbare Ruimte, Markten en Havens) presenteerden in het Engels een begeesterend verhaal aan de vijfkoppige jury van Europese experts.

De presentatie en de video lieten op overtuigende wijze zien hoe de stad is georganiseerd, de collectieve financieringsvorm waarmee ondernemers en vastgoedeigenaren de organisatie, activiteiten en projecten bekostigen, en de professionele manier waarop ondernemers, vastgoed en overheid samenwerken. “Deze ondernemers spelen een belangrijke rol in een centrum”, aldus Roose-van Leijden. “Vaak zijn het familiebedrijven. Ze vormen de ruggengraat van zowel economische als sociale activiteiten in centrumgebieden.”

Als je in de finale staat, wordt je al erkend als een voorbeeld voor andere steden in Europa. De onderscheiding ‘European Capital of Small Retail 2026’ in de categorie Visionary Cities voor steden met meer dan 250.000 inwoners werd uiteindelijk gegund aan Barcelona. Utrecht (378.000) eindigde met opgeheven hoofd op de tweede plaats. De vakjury prees Utrecht: ‘Een goed voorbeeld van een Europese stad waar kleinschalige detailhandel, lokale identiteit en aantrekkelijkheid voor bezoekers hand in hand gaan.’

Uit het juryrapport: ‘Utrecht combineert historische charme met een levendige winkelscene waar kleine bedrijven floreren. De meeste winkels en horecagelegenheden zijn mkb’ers, variërend van familiebedrijven tot creatieve boetieks, ambachtswinkels en culturele ruimtes. Deze kleinschalige opzet stimuleert flexibiliteit, persoonlijk contact en voortdurende vernieuwing, waardoor de stad kan groeien en tegelijkertijd haar unieke karakter behoudt.’

Barcelona winnaar in categorie > 250.000 inwoners

Gemeente Barcelona, die ruim 1,7 miljoen inwoners telt, was volgens de jury de winnaar omdat het stadsbestuur ‘het voor elkaar heeft gekregen dat lokale retail het kloppende hart is van het stedelijk leven. Winkels, markten en andere mkb-bedrijven maken in de Catalaanse stad nauw deel uit van het stedelijk weefsel en het leven dat bewoners leiden. Deze lokale helden dragen bij aan de verlevendiging van straten en een sterk gemeenschapsgevoel. Het stadsbestuur van Barcelona ondersteunt volgens het juryrapport haar middenstand met lange termijnbeleid die de handel in wijken versterkt, nieuwe generaties van winkeliers stimuleert te ondernemen, en winkels in staat stelt zich te vernieuwen en tegelijkertijd niet te vervreemden van hun clientèle. De jury is onder de indruk hoe een grote Europese stad, waar het internationaal toerisme letterlijk over de plinten klotst, haar identiteit en eigenheid kan beschermen, lokale retail kan verwaarden en het gemeenschapsleven ondersteunt.’

Silandro winnaar in categorie 5000 – 50.000 inwoners

Speciaal voor de voorhoede van kleine steden in Europa kende de verkiezing European Capital of Small Retail de categorie ‘Vanguard Cities’ voor gemeenten met 5000 tot 50.000 inwoners. Winnaar was Silandro / Schlanders (6000 inwoners) in de Alpen. Het Italiaanse stadje in de Alpen had zonder meer de meest originele presentatie tijdens de finale in Brussel met een duo-presentatie verzorgd door twee ondernemers. Silandro kreeg de hoogste erkenning van de vakjury vanwege de aantoonbaar sterke rol die lokale retail speelt in het alledaagse leven. ‘Het historische autoluwe centrum, waar voetgangers voorop staan, brengt winkels en publieke voorzieningen bij elkaar die het stadscentrum op elk moment van de dag levendig maken, en bewoners en bezoekers het gevoel geven welkom te zijn. Van onschatbare waarde is de collaboratieve benadering, waarbij retailers, lokale organisaties en de gemeente nauw samenwerken om zelfstandig ondernemers overeind te houden, en te verankeren in de gemeenschap. Het stadje is met deze aanpak een regionale hub voor hoe je een netwerk bouwt van excellent ondernemerschap’, stelt de jury. ‘De sterke aandacht voor het lokale leven, authenticiteit, gemeenschap en samenwerking, bewijst dat Silandro een aansprekend voorbeeld is voor andere Europese steden hoe kleine dorpen met succes de middenstand en de lokale economie kunnen ondersteunen.’

Caldas da Rainha winnaar in de categorie 50.000 -250.000 inwoners

In de categorie Vibrant Cities voor steden tussen 50.000 en 250.000 inwoners, viel Caldas da Rainha in de prijzen. Gelegen aan de westkust van Portugal, ten noorden van Lissabon, staat het centrum met 54.000 inwoners bekend vanwege haar rijke traditie in keramiek en aardewerk. Het frappeerde de vakjury hoe de zelfstandige retailondernemers integraal verbonden zijn met het stadsleven. ‘Van de iconische Praça da Fruta buitenmarkt, die al meer dan 500 jaar dagelijks is geopend, tot de familiezaken en de lokale dienstverlening. Commercie speelt in Caldas da Rainha een centrale rol om mensen bijeen te brengen en de lokale economie te ondersteunen.’

De presentatie maakte grote indruk op de aanwezige deelnemers vanwege de bezieling die ervan spatte. Op initiatief van een Portugese koningin kreeg de stad in 1485 ’s werelds eerste ziekenhuis voor thermo therapeutische behandelingen, dat vandaag de dag nog steeds actief is. Het fundament waarop Caldas dan Rainha is gebouwd en voortborduurt, kent de pijlers zorg, gezondheid en solidariteit.

Hierover zegt de jury: ‘De stad heeft het vermogen om met de tijd mee te ontwikkelen en tegelijkertijd haar tradities te respecteren. Het bestuur, dat investeert in een grotere verblijfskwaliteit van de openbare ruimte en stedelijke plekken met een duurzaam karakter, helpt lokale ondernemers om nieuwe werkwijzen te adopteren, een relatie op te bouwen met bezoekers, en te profiteren van culturele events en creatieve activiteiten. Caldas da Rainha werkt op een warme, menselijke manier samen met haar retail-ondernemers samen. In het stadscentrum kan de middenstand voortdurend bloeien en zich blijven ontwikkelen.’ De stad presenteerde zich als een rolmodel voor steden die gebouwd zijn met de menselijke maat in gedachten. En nodigde andere Europese steden van deze omvang van harte uit om het te ontdekken.

Editie 2027

Nederlandse steden die zich willen aanmelden voor de tweede editie van de European Capitals of Small Retail verkiezing, kunnen zich hier medio 2026 inschrijven.