Wat Nederlandse steden kunnen leren van Europese steden

Door Rupert Parker Brady

Wie houdt er niet van stedentrips maken in Europa? We bewonderen de gevels, het straatbeeld, de attracties, de mensen, de variëteit van het aanbod, de couleur locale en het eten. Als toerist staan we er vaak niet bij stil dat in het buitenland gemeentebesturen evengoed met hun stadspartners achter de schermen hard werken om de straten levendig en leefbaar te houden voor bewoners, bedrijven en bezoekers. Maar wie zijn de koplopers en kun je ook echt leren van hoe Europese steden omgaan met uitdagingen?

Je kunt jezelf ook de vraag stellen hoe je vanuit een Europees perspectief naar de lokale situatie in je eigen stad kunt leren kijken? In de praktijk zijn collectieven, bestuurders, vastgoedeigenaren en ondernemers in steden vaak op hun eigen vindingrijkheid, netwerk en talenknobbel aangewezen om over de grens te kijken en zich te verdiepen. Eén ding staat vast: in heel Europa zijn steden gebiedsgericht bezig met integrale herstructurerings- en transformatieprojecten. Denk aan de bestrijding van leegstand, vergroening, het verbeteren van de openbare ruimte en het versterken van de sociale en economische functie van centrumgebieden. Met een focus op digitalisering, verduurzaming, maar ook het stimuleren van nieuwe vaardigheden en competenties bij ondernemers. Daar wil je meer over weten.

De Europese aanpak

Het goede nieuws is dat de Europese Unie wil stimuleren dat in heel Europa steden hun expertise en kennis met elkaar delen om winkelgebieden toekomstbestendig te maken. Een aantal feiten: retail is het grootste zakelijke ecosysteem in de EU-economie. Het is de grootste private werkgever in de EU met ruim 30 miljoen medewerkers. Dagelijks bedienen deze mensen 450 miljoen consumenten, die gemiddeld een derde van hun huishoudbudget besteden aan winkelen. Het midden- en kleinbedrijf in de EU telt 5,5 miljoen bedrijven. Zij vormen de ruggengraat van lokale economieën met een toegevoegde bruto waarde van 11,5% die bijdraagt aan een sterke Europese economie.

Voor het op gang brengen van kennisuitwisseling is een integrale aanpak nodig. Deze benadering doet wellicht denken aan het succesvolle nationale investeringsprogramma ‘Impulsaanpak winkelgebieden’ van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (dat gelukkig onder het Kabinet Jetten wordt voortgezet). Er is één groot verschil met de Nederlandse situatie: er zijn geen potten met goud in Brussel te vinden. Wel zijn de Europese ambtenaren en politici oprecht bereid om steden klein en groot in het zonnetje te zetten, die nauw samenwerken met het mkb om de lokale economie te versterken, het leven van consumenten verrijken, en investeren in levendige wijken en buurten.

Naar aanleiding van een burgerpetitie nam de Europese Unie in de zomer van 2025 de stap om een kopgroep te ontwikkelen met de welluidende naam ‘European Capitals of Small Retail’ (ECoSR). Naar goed Brussels gebruik is het initiatief bekrachtigd door het Europees Parlement, en wordt het uitgevoerd door de Europese Commissie. De ambitie is om steden te vinden die uitzonderlijke steun bieden aan zelfstandige ondernemers in retail en levendige stadscentra weten te creëren. Zelfstandige ondernemers worden door Europese bureaucraten, die zich meestal bezighouden met rationele wetten en regelgeving, eindelijk erkend als de pijlers van stedelijke economieën: zij dragen vanuit emotie, expertise en een passend aanbod bij aan het in stand houden van levendige buurten, onderschrijven de culturele identiteit en versterken de economische veerkracht. Mede dankzij hun nauwe banden met lokale bedrijven en consumenten.

European Capitals of Small Retail Award

Hoe ontdek je nou die kopgroep van steden? Door er een wedstrijdkarakter aan te geven, stimuleer je steden in heel Europa om kleur te bekennen die uitblinken doordat ze nieuw leven in kleinschalige retail blazen en een bloeiende lokale omgeving ondersteunen. De inschrijving voor de verkiezing European Capitals of Small Retail is door DNWS in Nederland aangejaagd met het Vakcentrum en Inretail.

Met de wedstrijd wil de EU European Capitals of Small Retail steden erkennen, belonen en promoten die:

• voorbeeldige supportsystemen voor het mkb onder de aandacht brengen;
• succesvolle digitale en groene transities in de detailhandelssector belichten;
• kennisuitwisseling tussen lokale overheden bevorderen;
• het bewustzijn vergroten van de cruciale maatschappelijke en economische impact van de detailhandel.

Voor de eerste editie zijn er negen genomineerde steden in drie categorieën geselecteerd uit 28 inzendingen van steden uit 13 Europese landen. De vakjury heeft er blijk van gegeven onder de indruk te zijn van hun ambitieuze programma’s voor 2026. Ze hebben de sterke potentie om te fungeren als rolmodellen (koplopers) van een levendige omgeving die zelfstandige ondernemers ondersteunt. De negen finalisten zijn actief aangemoedigd om na de eindstrijd vanaf februari 2026 deel te nemen aan een uitwisselingsprogramma dat lokale autoriteiten, bedrijfsleven en kleine retailers bijeen brengt om innovatie en samenwerking te stimuleren.

Eén van de finalisten was Utrecht. Jeroen Roose- van Leijden van Centrummanagement Utrecht had zijn bestuur en het college van B&W weten te overtuigen om deel te nemen. Dankzij een sterke pitch werd Utrecht door Brussel formeel uitgenodigd om te strijden voor de ereplaats, met als concurrenten de Spaanse steden Barcelona en Zaragoza.strijden voor de ereplaats, met als concurrenten de Spaanse steden Barcelona en Zaragoza.

Utrecht neemt het op tegen Barcelona en Zaragoza

Op 28 januari jongstleden reisden naast vertegenwoordigers van Utrecht Marketing, het CMU en de gemeente een aantal lokale ondernemers uit de Domstad mee naar de Europese hoofdstad om de finalist aan te moedigen. Centrummanager Jeroen Roose-van Leijden en wethouder Susanne Schilderman (Financiën, EZ en Circulaire Economie, Openbare Ruimte, Markten en Havens) presenteerden in het Engels een begeesterend verhaal aan de vijfkoppige jury van Europese experts. Een presentatie en video lieten op overtuigende wijze zien hoe de stad is georganiseerd, wijdde uit over de collectieve financieringsvorm waarmee ondernemers en vastgoedeigenaren de organisatie, activiteiten en projecten bekostigen, en toonde aan dat ondernemers, vastgoed en overheid professioneel samenwerken. “Onze ondernemers spelen een belangrijke rol in een centrum”, aldus Roose-van Leijden. “Vaak zijn het familiebedrijven. Ze vormen de ruggengraat van zowel economische als sociale activiteiten in centrumgebieden.”

Als je in de finale staat, zit je al in de kopgroep van Europese steden. Je wordt erkend als een voorbeeld voor andere steden in Europa. De officiële onderscheiding ‘European Capital of Small Retail 2026’ in de categorie Visionary Cities voor steden met meer dan 250.000 inwoners werd uiteindelijk gegund aan Barcelona. Op de tweede plaats eindigde Utrecht met opgeheven hoofd. De vakjury prees de stad met 378.000 inwoners: ‘Een goed voorbeeld van een Europese stad waar kleinschalige detailhandel, lokale identiteit en aantrekkelijkheid voor bezoekers hand in hand gaan.’

Het rapport vervolgt: ‘Utrecht combineert historische charme met een levendige winkelscene waar kleine bedrijven floreren. De meeste winkels en horecagelegenheden zijn mkb’ers, variërend van familiebedrijven tot creatieve boetieks, ambachtswinkels en culturele ruimtes. Deze kleinschalige opzet stimuleert flexibiliteit, persoonlijk contact en voortdurende vernieuwing, waardoor de stad kan groeien en tegelijkertijd haar unieke karakter behoudt.’

Barcelona winnaar in categorie > 250.000 inwoners

De stad Barcelona, die ruim 1,7 miljoen inwoners telt, was volgens de jury net iets beter omdat het stadsbestuur ‘het voor elkaar heeft gekregen dat lokale retail het kloppende hart is van het stedelijk leven. Winkels, markten en andere mkb-bedrijven maken in de Catalaanse stad nauw deel uit van het stedelijk weefsel en het leven dat bewoners leiden. Deze lokale helden dragen bij aan de verlevendiging van straten en een sterk gemeenschapsgevoel. Het stadsbestuur ondersteunt volgens het juryrapport haar middenstand met lange termijnbeleid die de handel in wijken versterkt, nieuwe generaties van winkeliers stimuleert te ondernemen, en winkels in staat stelt zich te vernieuwen en tegelijkertijd niet te vervreemden van hun clientèle. De jury is onder de indruk hoe Barcelona als grote Europese stad, waar het internationaal toerisme letterlijk over de plinten klotst, haar identiteit en eigenheid weet te beschermen, in staat is het lokale retail te verwaarden en het gemeenschapsleven ondersteunt.’

Silandro winnaar in categorie 5000 – 50.000 inwoners

Speciaal voor de voorhoede van kleine steden in Europa kende de verkiezing European Capital of Small Retail ook de categorie ‘Vanguard Cities’; voor gemeenten met 5000 tot 50.000 inwoners. De winnaar was Silandro / Schlanders (6000 inwoners) in de Italiaanse Alpen. Het stadje had zonder twijfel de meest originele aanpak met een duo-presentatie verzorgd door twee ondernemers. Silandro kreeg echter de hoogste erkenning van de vakjury vanwege de aantoonbaar sterke rol die lokale retail speelt in het alledaagse leven. ‘Het historische autoluwe centrum, waar voetgangers voorop staan, brengt winkels en publieke voorzieningen bij elkaar die het stadscentrum op elk moment van de dag levendig maken. Bewoners en bezoekers krijgen het gevoel echt welkom te zijn. Van onschatbare waarde is de collaboratieve aanpak, waarbij retailers, lokale organisaties en de gemeente nauw samenwerken om zelfstandig ondernemers overeind te houden, en te verankeren in de gemeenschap. Het stadje is met deze benadering een regionale hub die bewijst hoe je een netwerk bouwt van excellent ondernemerschap.’ Het rapport vervolgt: ‘De sterke aandacht voor het lokale leven, authenticiteit, gemeenschap en samenwerking, bewijst dat Silandro een aansprekend voorbeeld is voor andere Europese steden hoe kleine dorpen met succes de middenstand en de lokale economie kunnen ondersteunen.’

Caldas da Rainha (Portugal) winnaar in de categorie 50.000 -250.000 inwoners

In de categorie Vibrant Cities voor steden tussen 50.000 en 250.000 inwoners, viel de Portugese stad Caldas da Rainha in de prijzen. Gelegen aan de westkust even ten noorden van Lissabon, is de gemeente met 54.000 inwoners vooral bekend van de rijke traditie die het kent in keramiek en aardewerk. Het frappeerde de vakjury hoe de zelfstandige retailondernemers integraal verbonden zijn met het stadsleven. ‘Van de iconische Praça da Fruta buitenmarkt in het centrum, die al meer dan 500 jaar dagelijks is geopend, tot de familiezaken en de lokale dienstverlening. Commercie speelt in Caldas da Rainha een centrale rol om mensen bijeen te brengen en de lokale economie te ondersteunen.’

De presentatie maakte grote indruk op de aanwezige deelnemers vanwege de bezieling die ervan af straalde. Op initiatief van een Portugese koningin kreeg de stad in 1485 ’s werelds eerste ziekenhuis voor thermo therapeutische behandelingen, dat vandaag de dag nog steeds actief is. Dit vormt het fundament waarop Caldas dan Rainha is gebouwd en in de 21^ste eeuw voortborduurt met als pijlers zorg, gezondheid en solidariteit. Hierover stelt de jury treffend: ‘De stad heeft het vermogen om met de tijd mee te ontwikkelen en tegelijkertijd haar tradities te respecteren. Het bestuur, dat investeert in een grotere verblijfskwaliteit van de openbare ruimte en stedelijke plekken met een duurzaam karakter, helpt lokale ondernemers om nieuwe werkwijzen te adopteren, een relatie op te bouwen met bezoekers, en te profiteren van culturele events en creatieve activiteiten. Caldas da Rainha werkt op een warme, menselijke manier met haar retail-ondernemers samen. In het stadscentrum kan de middenstand blijven bloeien en zich blijven ontwikkelen.’ De stad presenteerde zich nadrukkelijk als een rolmodel voor steden die gebouwd zijn met de menselijke maat in gedachten. En nodigde andere Europese steden van deze omvang van harte uit om het te ontdekken.

Editie 2027

Stuk voor stuk zijn alle finalisten koplopers die Europa verder brengen. De inschrijving voor de tweede editie van European Capitals of Small Retail zal medio 2026 worden geopend. Nederlandse steden kunnen zich hier inschrijven.