Wat kunnen we leren van Texel?

Tijdens een recent werkbezoek aan Texel voerde DNWS-accountmanager Johan Schomaker interessante gesprekken met gemeente en lokale ondernemers over het functioneren van het eiland als economisch en maatschappelijk systeem. Lees wat Johan zoal opviel en hoe toerisme, retail, horeca en leefbaarheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.

In april 2026 was DNWS-accountmanager Johan Schomaker op Texel. De start was op het gemeentehuis, waarna Kees Jaap van der Kooi Johan meenam het eiland over, langs ondernemers met verhalen. “Wat mij daar vooral opviel, is hoe het daar werkt. Niet als losse onderdelen, maar als één geheel. Een systeem waarin toerisme, retail, horeca en leefbaarheid onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Dat klinkt logisch. Maar in de praktijk organiseren we het vaak anders”, vertelt Johan.

1. Centrumgebieden functioneren als ecosysteem

Texel laat zien dat een centrumgebied geen verzameling functies is, maar een ecosysteem. Tijdens de gesprekken met ondernemers werd dat tastbaar. De supermarkt is daar niet alleen een winkel, maar een plek waar het dorp samenkomt. Een basisvoorziening die zorgt voor ritme, ontmoeting en bestedingen. Toerisme brengt bezoekers. Bezoekers zorgen voor bestedingen. Die bestedingen dragen voorzieningen. En die voorzieningen zorgen weer voor leefbaarheid. Alles grijpt in elkaar. Dat is de essentie van de moderne agora.

2. De moderne agora in de praktijk

Wat we vaak beschrijven als de moderne agora, zie je op Texel gebeuren. Een plek waar functies samenkomen.

Waar economie en ontmoeting elkaar versterken. Waar voorzieningen meer zijn dan hun primaire functie. De supermarkt is niet alleen retail maar ook een sociale plek. Een ankerpunt in het dagelijks leven. Dat geldt voor meerdere plekken op het eiland. De waarde zit niet alleen in omzet, maar ook in ontmoeting, ritme en verbondenheid.

3. Ondernemers als dragers van het systeem

Wat op Texel opvalt, is de rol van ondernemers. Zij zijn geen gebruikers van het systeem, maar dragers ervan. Ze blijven open in rustige periodes. Ze investeren in hun omgeving. Ze denken in continuïteit. Niet voor de korte termijn, maar voor wat er over tien of twintig jaar nog staat. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar dat is het niet. Dit type ondernemerschap ontstaat alleen als het systeem dat mogelijk maakt.

4. Waar het systeem onder druk staat

Juist omdat alles met elkaar samenhangt, zie je ook waar het schuurt. Toerisme is de motor. Valt daar iets weg, dan voel je dat overal. Tegelijkertijd zie je ontwikkelingen die spanning geven op die balans. Vakantieparken sturen steeds vaker op rendement. Accommodaties worden niet altijd benut. Geld vloeit minder vanzelfsprekend terug naar het eiland. Dit zijn geen losse ontwikkelingen. Dit zijn keuzes. Keuzes die het ecosysteem versterken of juist verzwakken.

5. Het kantelpunt in gedrag

Wanneer de balans onder druk komt te staan, verandert ook het gedrag. Ondernemers die nu investeren in het geheel, gaan dan anders kijken. Meer korte termijn. Meer focus op eigen rendement. Dat is begrijpelijk maar het heeft gevolgen. Want zonder deze groep ondernemers verliest het systeem zijn samenhang en daarmee zijn kracht.

6. Wat dit vraagt van gemeenten

Als een centrumgebied een ecosysteem is, vraagt dat een andere rol van gemeenten. Niet sturen op losse beleidsvelden, maar op samenhang. Niet alleen faciliteren, maar regisseren. Niet denken in projecten, maar in systemen. Dat betekent ook dat keuzes scherper worden. Niet alles kan tegelijk en niet iedere ontwikkeling draagt bij aan de balans. De centrale vraag wordt dan: Wat doet deze keuze met het functioneren van het geheel.

7. Van beleid naar regie

Dit vraagt om een andere manier van kijken. Niet vanuit sectoren of vanuit afzonderlijke belangen maar vanuit het systeem als geheel. Dat betekent ook: Samenhang tussen economie, ruimte en leefbaarheid en bewuste keuzes in ontwikkeling en programmering. Vergeet vooral niet de samenwerking met ondernemers als gelijkwaardige partners

8. Wat Texel ons leert

Een centrumgebied werkt alleen als: Functies elkaar versterken, ondernemers verantwoordelijkheid nemen en keuzes het systeem ondersteunen. Dat is geen theoretisch model maar hoe het in de praktijk werkt.

9. Tot slot

Texel laat zien hoe krachtig een systeem kan zijn als het klopt maar ook hoe kwetsbaar het wordt als de balans verschuift. Dat vraagt iets van ondernemers maar minstens zoveel van gemeenten. Niet in meer plannen maar in betere keuzes. Keuzes die het geheel versterken.

Klik hier voor het volledige verslag dat Johan schreef voor Texel. Wil jij dat Johan of Marleen ook eens een bezoek brengt aan jouw centrumgebied? Neem dan contact op met Johan Schomaker (j.schomaker@dnws.nl) en/of Marleen Strien (m.strien@dnws.nl).